بدون شك غیبت آخرین حجت حق، حضرت مهدی علیه‏السلام ، پدیده‏ای است كه به این صورت هرگز در تاریخ اتفاق نیفتاده و طبیعی است كه ذهن جستجوگر انسان، همواره این سؤال را مطرح كند كه چرا چنین رُخدادی به وجود آمده است؟!
پاسخ به این پرسش همانند بسیاری از پرسشهای دیگر، نیازمند استمداد از كلام نورانی معصومان علیهم‏السلام است و از این رو ما نیز با استفاده از بیانات ایشان به برخی حكمتها و علتهای این رویداد مهم اشاره می‏كنیم. و پیش از آن این نكته را متذكر می‏شویم كه پنهان زیستی آخرین ذخیره الهی، بطور قطع از اسرار خداوندی است كه پرنده اندیشه و فكر را توان پرواز تا آن قله رفیع نیست و اگر در این راه توفیقی رفیق گردد به یمن انفاس قدسی مقربان درگاه حق، ائمه معصومین علیهم‏السلام است كه‏گاه گوشه‏ای از پرده رازها به كناری زده در حد ظرفیت مخاطب و فهم او، حقایقی را آشكار می‏سازند.
رسول گرامی اسلام صلی‏الله‏علیه‏و‏آله حقیقت سرّ بودن این امر را اینگونه بیان فرموده است: "یا جابرُ! اِنَّ هذَا الاَمْرَ اَمْرٌ مِنْ اَمرِ اللّه‏ِ وَسِرٌّ مِنْ سِرِّ اللّه‏ِ، مَطْوِی عَنْ عِبادِ اللّه‏ِ، فَاِیاكَ وَالشَّكَّ؛ فَاِنَّ الشَّكَّ فِی اللّه‏ِ كُفْرٌ1؛
ای جابر! همانا این امر؛ امری است از امر خداوندی و سرّی است از سرّ خدا كه بر بندگان او پوشیده است. پس برحذر باش كه دچار تردید نشوی. همانا شك در مورد خدا كفر است."
و نیز ششمین مهر فروزان سپهر ولایت، به بیانی دیگر، این حقیقت را تبیین، و می‏فرماید: "اِنَّ هذَا الاَْمْرَ، اَمْرٌ مِنْ اَمْرِ اللّه‏ِ وَسِرٌّ مِنْ سِرِّ اللّه‏ِ وَغَیبٌ مِنْ غَیبِ اللّه‏ِ وَمَتی عَلِمنا أَنَّهُ عَزَّوَجَلَّ حَكیمٌ صَدَقْنا بِاَنَّ اَفْعالَهُ كُلَّها حِكْمَةٌ وَاِنْ كانَ وَجْهُها غَیرُ مُنْكَشَفٍ لَنا2؛ این امر، امری از امر خدا و سرّی از سر خدا و غیبی از غیب خدا است و زمانی كه می‏دانیم خداوند بزرگ مرتبه حكیم است، تصدیق می‏كنیم كه همه كارهای او از روی حكمت است گرچه علّت آن كارها بر ما روشن نباشد."

اینك با استفاده از روایات معصومین علیهم‏السلام برخی از دلائل غیبت امام زمان علیه‏السلام را بیان می‏كنیم.
1. حفظ جان امام زمان علیه‏السلام
اگرچه بیان سرّ بودن غیبت برای انسانهای متعبّد كافی است، ولی گاهی می‏شد افرادی علاوه بر آن از اسرار غیبت حضرت مهدی علیه‏السلام پرسش می‏كردند و ائمه نیز علاوه بر در نظر داشتن حكمت اساسی آن، به پاره‏ای از علتهای دیگر نیز اشاره می‏كردند. یكی از این موارد؛ حفظ جان حضرت مهدی علیه‏السلام به وسیله زندگانی مخفیانه است و خداوند به وسیله پنهان ساختن آن حضرت، ایشان را از شر دشمنان حفظ كرد. امام ششم در روایتی كوتاه، به این مسئله اشاره كرده، فرمودند: "اِنَّ للْقائِمِ غَیبَةً قَبْلَ اَنْ یقُومَ اِنَّهُ یخافُ (وَاَوْمَأَ اِلی بَطْنِهِ یعنی القَتْلَ)3؛ همانا برای قائم قبل از آنكه قیام فرماید غیبتی است؛ چرا كه در هراس است. (و آن حضرت اشاره به شكم خود كرد؛ یعنی بیم كشته شدن دارد)."
البته این نه به آن معناست كه آن حضرت از شهادت و كشته شدن در راه خدا هراس دارد؛ بلكه به این معناست كه چون آخرین ذخیره الهی در زمین است و آن حاكمیت فراگیر و جهانی كه در تمامی ادیان وعده داده شده، تنها به دست او تحقق می‏یابد؛ بنابراین بر خداوند است كه به هر وسیله ممكن او را تا روز موعود حفاظت نماید و حكمت الهی نیز بر پنهان زیستی او تعلق گرفته است.
و البته همین پنهان زیستی با ویژگیهای خاص خود، در مورد برخی از پیامبران ـ هنگامی كه بر جان خویش بیم داشتند ـ اتفاق افتاده بود كه از جمله آنها می‏توان به مخفی شدن پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله هنگام هجرت در غار اشاره نمود.
2. امتحان و آزمایش انسانها
یكی دیگر از حكمتهای الهی در غیبت حضرت مهدی علیه‏السلام ، امتحان و آزمایش مردم است و از آنجایی كه این نوع آزمایش به خاطر عدم حضور ظاهری امام، بسیار مشكل و طاقت‏فرساست، در تكامل انسانها نقش بسیار مهمی دارد و با این آزمایش سره از ناسره جدا شده، یاران راستین حق مشخص می‏شوند. اگرچه عده فراوانی از انسانها از این امتحان بزرگ سرافكنده بیرون خواهند رفت.
پیشوای شیعیان، امام كاظم علیه‏السلام در این‏باره فرموده‏اند: "اِذا فُقِدَ الخامِسُ مِنْ وُلْدِ السّابِعِ فاللّه‏َ فاللّه‏َ فی اَدیانِكُمْ فَاِنَّهُ لا یزیلَنَّكُمْ عنها اَحَدٌ، یا بُنَی اِنَّهُ لابُدَّ لِصاحِبِ هذا الاَْمْرِ مِنْ غَیبَةٍ حَتّی یرجِعَ عَنْ هذا الاَْمْرِ مَنْ كانَ یقُولُ بِهِ اِنَّما هِی مِحْنَةٌ مِنَ اللّه‏ِ ـ عَزَّوجلّ ـ اِمْتَحَنَ بِها خَلْقَهُ4؛ هنگامی كه پنجمین فرزند از امام هفتم ناپدید شود، پس خدا را خدا را (مواظب باشید) در دینتان. شما را احدی از آن دور نسازد. فرزندم! صاحب این امر ناگزیر از غیبتی خواهد بود، تا كسی كه به این امر قائل است از آن بازگردد. همانا آن آزمایشی از جانب خدا است كه خداوند خلق خود را به آن وسیله می‏آزماید."
پر واضح است كسانی در این امتحان بزرگ سربلند خواهند بود كه دارای مرتبه والایی از ایمان و عمل صالح باشند و كسانی كه در این امور دچار نقصان باشند، بیشتر در معرض لغزش و سقوط هستند."
امام صادق علیه‏السلام تبلور این حقیقت را در ضمن كلامی ارزنده اینگونه بیان فرموده‏اند:
"وَكَذلِكَ القائِمُ فَاِنَّهُ تَمْتَدُّ غَیبَتُهُ لِیصَرَّحَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ وَیصْفو الاْیمانُ مِنَ الْكَدِرِ بِارْتِدادِ كلِّ مَنْ كانَتْ طینَتُهُ خبیثةً منَ الشّیعَةِ الَّذینَ یخْشی عَلَیهِمُ النِّفاقُ5؛
و اینگونه است كه غیبت قائم7 طولانی خواهد بود تا اینكه حق محض آشكار گردد و ایمان از كدورتها [و پیرایه‏های آن] صاف و زلال گردد. و این با بازگشت افرادی است كه دارای طینت ناپاكی هستند ـ از پیروان اهل بیت ـ یعنی همانها كه ترس نفاق بر آنها می‏رود."
در این روایت، به روشنی مشخص شده كه آزمایش شیعیان در عصر غیبت حتمی خواهد بود.
3. آزادگی از بیعت دیگران
در برخی از روایات آمده است: "آن حضرت با غیبت خود ناچار از بیعت با طاغوتهای زمان نمی‏شود."
امیرمؤمنان علی علیه‏السلام در سخنی ارزشمند و نگاهی پرحسرت و اندوه، پرده از بی‏وفایی مردم برداشته و تنها امامی كه زیر بیعت احدی نخواهد بود را اینگونه معرفی فرموده است: "اِنَّ القائِمَ مِنّا اِذا قامَ لَمْ تَكُنْ لاَِحَدٍ فی عُنُقِهِ بَیعَةٌ فَلِذلِكَ تُخْفی وِلادَتُهُ وَیغیبُ شَخْصُهُ6؛
همانا قائم از ما اهل بیت، هنگامی كه قیام می‏كند بیعت احدی بر گردن او نیست و به همین علت است كه ولادتش مخفی نگه داشته می‏شود و شخص او غایب است."
همین معنا در كلامی از پیشوای دوّم ـ البته با اندوهی افزونتر ـ آن هنگام كه به خاطر مصالح اسلام و مسلمین تن به مصالحه با معاویه داد و وقتی مردم زبان به ملامت حضرتش گشودند، پس از آنكه صلح خود را بهتر از هر آنچه خورشید بر آن می‏تابد قلمداد نمود، این گونه انعكاس یافت: "اَما عَلِمْتُمْ اَنَّهُ ما مِنّا اَحَدٌ اِلاّ یقَعُ فی عُنُقِهِ بَیعَةٌ لِطاغِیةِ زَمانِهِ اِلاّ الْقائِمُ الَّذی یصَلّی رُوحُ اللّه‏ِ عیسَی بْنُ مَرْیمَ علیه‏السلام خَلْفَهُ فَاِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ یخفی وِلادَتَهُ وَ یغیبُ شَخْصَهُ لِئَلاّ یكونَ لاَِحدٍ فی عُنُقِهِ بَیعَةٌ اِذا خَرَجَ7؛
آیا ندانستید كه هیچ یك از ما ائمه نیست مگر اینكه بیعت با ستمگری بر گردن او قرار می‏گیرد مگر قائم كه عیسی بن مریم پشت سرش نماز می‏گذارد. پس به درستی كه خداوند تبارك و تعالی ولادتش را مخفی و شخصش را پنهان می‏سازد تا هنگامی كه قیام می‏كند بیعت هیچ كس برگردنش نباشد."
این مفهوم در كلامی نورانی از خود امام زمان علیه‏السلام نیز آمده است، در آنجا كه در توقیعی شریف ـ وقتی حضرت مهدی علیه‏السلام به پاسخ برخی پرسشها پرداخته است ـ فرمودند: "وَاَمّا عِلَّةُ الْغِیبَةِ فَاِنَّ اللّه‏َ یقُولُ "یا اَیهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَسْأَلُوا عَنْ اَشْیاءَ اِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ"8 اِنَّهُ لَمْ یكُنْ اَحَدٌ مِنْ آبائی عَلَیهِمُ السَّلامُ اِلاّ وَقَدْ وَقَعَتْ فی عُنُقِهِ بَیعَةٌ لِطاغِیةِ زَمانِهِ وَاِنّی اَخْرُجُ حینَ أَخْرُجُ وَلا بَیعَةَ لاَِحَدٍ مِنَ الطَّواغیتِ فی عُنُقی9؛ در خصوص علت غیبت [ سؤال كرده بودید]، خداوند [در قرآن كریم[ می‏فرماید: ای اهل ایمان از چیزهایی سؤال نكنید كه اگر برای شما روشن شود، ناراحت می‏شوید. بدانید كه هر كدام از پدران من بیعت یكی از طاغوتهای زمان خویش را بر گردن داشتند، ولی من وقتی قیام می‏كنم بیعت هیچ یك از [گردنكشان و] طاغوتهای زمان را بر گردن ندارم."
شاید استشهاد حضرت به آیه شریفه به این معنا باشد كه شما خودتان علت غیبت بوده‏اید و اگر بدانید با تنها گذاشتن ائمه آنها را به بیعت با گردنكشان ناگزیر ساختید، ناراحت خواهید شد.

كوتاه سخن اینكه:
وجود مقدس امام علیه‏السلام ، لطفی است از طرف خداوند متعال و تصرف او در امور لطفی دیگر. خداوند با وجود امام به لطف خود جامه عمل پوشاند، فردی را كه برای اداره جامعه لازم است آفرید و حجت خود را بر مردم تمام كرد، تا اگر شایسته بودند از وجودش بهره ببرند. از طرفی بسط ید امام علیه‏السلام لطف دیگری است كه به كوشش ما مربوط می‏شود. تقویت قدرت امام ـ در مواردی ـ در توان ماست؛ بنابراین در این رابطه ما تكالیفی داریم و بی‏شك عدم حضور معصوم و نداشتن امام (غیبت ایشان) ـ حداقل بخشی از آن ـ را باید از چشم خود ببینیم، چرا كه فرموده‏اند: "وُجُودُهُ لُطْفٌ وَتَصَرُّفُهُ لُطْفٌ آخر وَعَدَمُهُ مِنّا."

پاورقیها:
1. شیخ صدوق، كمال الدین و تمام النعمة، موسسة النشر الاسلامی، ج1، ص287.
2. همو، علل الشرایع، انتشارات مكتبة الداوری، ج1، ص245.
3. ابوجعفر محمد بن یعقوب كلینی، الكافی، دارالكتب الاسلامیه، ج1، ص340 و با اندك تفاوتی شیخ طوسی، كتاب الغیبة، موسسة المعارف الاسلامیه، ص329 و كمال الدین، ج2، ص342.
4. الكلینی، الكافی، ج1، ص336؛ علل الشرایع:، ج1، ص244؛ شیخ طوسی، كتاب الغیبة، ص166؛ غیبت نعمانی، ص154، ح11؛ كمال الدین، ج2، ص359، ح1.
5. شیخ طوسی، كتاب الغیبة، ص170؛ كمال الدین و تمام النعمة، ج2، ص355.
6. كمال الدین، ج1، ص303؛ امین الاسلام طبرسی، اعلام الوری، ص426.
7. ابو منصور احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، نشر مرتضی، ج2، ص289؛ كمال الدین، ج1، ص315.
8. مائده/101.
9. شیخ طوسی، كتاب الغیبة، ص290؛ كمال الدین، ج2، ص483، ح4.

 حضرت حق بر کلیه اعمال خوب و بد انسان، چه کارهایی که در آشکار و چه کارهایی که در پنهان انجام داده ایم، آگاهی دارد و در روز قیامت شاهدانی نیز دارد:1ـ خداوندتبارک و تعالی:«إِنَّ اللَّهَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ»همانا خداوندبر همه چیز گواه است.حج،17

برای خدا همه چیز روشن است و بر همه کارهای ما علم و گواهی دارد . بنابراین اولین شاهد ذات مقدس الهی است .

2ـ پیامبران :«وَجِئنَابِکَ عَلَی هَؤلاءِ شَهیداً» و تو را (ای پیامبر) بر این امت گواه خواهیم گرفت . نساء ، 41

3ـ امامان :«وَ کَذلِکَ جَعَلناکُم اُمَّةً وَسَطاً لَتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاس» ما همچنان شما را امتی میانه قرار دادیم به آئین اسلام هدایت کردیم و نیز بیاراستیم به اخلاق معتدل و سیرت نیکو (تا گواه مردم باشید)تا نیکی و درستی را سایر ملل عالم از شما بیاموزند .بقره ، 143.

 سومین گروه شهادت دهنده امامان هستند . امام صادق (ع) فرمودند :«در هر دوره و قرنی امامی هست که گواه بر مردم است »

4ـفرشتگان:«وَ جَاءَت کُلُّ نَفس مَّعَهَا سَائقٌ وَ شَهیدٌ»فرشته ای برای حساب به محشر کشاند و فرشته ای بر نیک و بدش گواهی دهد.ق ، 21

روز قیامت هر انسانی در پیشگاه خداوند حاضر می شود در حالی که در کنارش فرشته ای است و آن فرشته شاهدی بر کارهای انجام داده شده او است .

5ـ زمین : «یَومَئذٍ تُحَدِثُ أَخبَارَهَا »آن هنگام زمین مردم را به حوادث خویش آگاه می سازد. زلزال ،4

زمین در قیامت اخبارش را بازگو می کند . ممکن است که شهادت زمین در آن روز به وسیله وضع و نظام جدیدی باشد . یعنی دچار زلزله بزرگی شود و کوهها به حرکت درآیند و قطعه قطعه شوند . سپس بر اعمال ما گواهی می دهند و معنای آن این است که خداوند با اراده خود هر قطعه از زمین را به سخن درمی آورد و بر علیه ما گواهی می دهند .

6ـ وجدان:«اقرَاء کِتابَکَ کَفَی بِنَفسِکَ الیَومَ عَلَیکَ حَسِیباً»اعمالت را بخوان که تو خود تنها برای رسیدگی به حساب خویش کافی هستی.اسراء ، 14

یکی دیگر از شاهدان ما وجدان زنده و عقل و چشم بیدار ما می باشد . در قرآن آیات بسیاری به ما نشان می دهد که انسان با کمال صراحت به گناه و انحراف خود اعتراف می کند .

7ـ اعضای بدن :«یَومَ تَشهَدُ عَلَیهِم أَلسِنَتُهُم وَ أَیدِیهِم وَ أَرجُلُهُم بِمَا کَانُوا یَعمَلُونَ »بترسند از روزی که زبان و دست و پای ایشان بر اعمال (ناشایسته) آنها گواهی دهد .نور ، 24

«روزی که بر لبهای آنان مهر می زنیم و تنها دست و پای آنها است کـه حرف می زند و پایشان گواهی می دهد که در دنیا کجا رفته اند و چه کرده اند.یس ، 65»«روز قیامت گوش ، چشم و پوست به آنچه در دنیا عمل کرده اند،گواهی می دهند.فصلت ، 25»

8 ـ زمان :«مامن یوم یمر علی بن آدم و الاقال له ذلک الیوم انا یوم حدید و انا علیک لشهید » من امروز برای تو روز تازه هستم و گواه کارهایی را که در من انجام می دهی در روز قیامت خواهم بود.

هیچ روز بر انسان نمی گذرد مگر آنکه به او هشدار می دهند .

9 ـ خود عمل :«وَ وَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا » روز قیامت انسان رفتار و کردار دنیوی خود را در برابر خود حاضر می بیند .کهف ، 49

کردار و عمل انسان یکی دیگر از شاهدان در قیامت می باشد . تمام کارهای ما در آخرت شکل دیگری به خود می گیرند .مرحوم شیخ بهایی می گوید: جملاتی که تنها از رسول خدا درباره تجسم اعمال در قیامت وارد شده برون از شمار است .

10 ـ شهیدان هم از شاهدان ما هستند و کسانی که در راه خدا کشته شوند همانگونه که خداوند فرموده است: شهیدان زنده هستند .آنها نیز یکی از گواهان ما در روز قیامت هستند .

«از مکافات عمل غافل مشو»

آنچه خدا آفرید ...

و آنچه ما بر سر نفس خود آورده ایم که  آن آوردیم ...

آثار گناه بر نفس روی ادامه ی مطلب کلیک کنید

در روایات داریم که شهوت و غضب دو حربه شیطان برای گمراه کردن بشر است؛ درباره شهوت شاید مطلب روشن باشد ولی در مورد غضب این گونه نیست؟ آیا تا به حال از خودتان پرسیده اید که چرا غضب حربه شیطان شده است؟ بدون شک تصمیمی که در حال غضب و خشم گرفته شود تصمیم درستی نیست! و باعث سر افکندگی و شرمندگی است.

از امام صادق (علیه السلام) فرمود: عربی بیابانی به حضور پیامبر آمد و گفت: من صحرا نشین هستم پندهای جامعی به من بیاموز!

پیامبر فرمود: به تو امر می کنم که غضب نکنی!

باردیگر آن عرب بیابانی تقاضای پند فراگیر کرد

باز پیامبر به او فرمود: غضب نکن!

عرب بیابانی برای بار سوم تقاضای پند جامع کرد! باز پیامبر به او فرمود: غضب نکن.

آن مرد صحرا نشین به خود آمد و گفت: دیگر سوالی نمی کنم! رسول خدا به من دستور جامعی جز به خیر و نیکی نداده است (که با ترک خشم بسیاری از گناهان مانند آزار، فحش دادن، تهمت زدن، جنگیدن نا بجا و... ترک خواهد شد).

حضرت امیرالمومنین علیه السلام در توصیف اوج غربت و مظلومیت فرزند غایب خود فرموده اند:

« امام عهده دار امر (نجات انسان ها) همان رانده ی آواره ی بی کس تنهاست.»

در روایت مشابهی ، حضرت موسی بن جعفر علیه السلام می فرمایند:

« هو الطرید الوحید الغریب الغائب عن اهله الموتور بابیه.....»

« او حضرت مهدی علیه السلام آن غریب تنهای دور از وطن غایب از دیدگان کسان خویش است که هنوز انتقام خون پدرش گرفته نشده است. ....»

کسی از حضرت سید الشهدا علیه السلام پرسید: آیا صاحب این امر شمایید؟ فرمودند:

« نه من نیستم ؛ صاحب این امر کسی است که از میان مردم کناره گیری می کند و به سرزمین های دور دست می رود و او خواهان تقاص خون پدر است.»

متاسفانه این غربت و تنهایی امام زمان علیه السلام تا زمان ظهور، امتداد خواهد یافت؛

چنانکه مولای متقیان فرموده اند:

« مهدی ما (از تولد تا زمان ظهور) تنها، یگانه و غریب خواهد بود. »

امام صادق علیه السلام نیز در مورد کیفیت ظهور امام عصر علیه السلام به مفضل می فرمایند:

« ای مفضل ، او تنها ظهور می کند؛ به تنهایی وارد مسجد الحرام می شود؛ به تنهایی به دامن کعبه دست می یازد؛ تاریکی شب همه جا را فرا می گیرد و او هم چنان تنهاست.....»

آری، تولد آن حضرت مانند حضرت موسی علیه السلام مخفیانه و غریبانه صورت گرفته است و از همان لحظه ی تولد ، فرعونیان زمانش قصد به شهادت رساندن حضرتش را داشتند.

بسیار تاثر آور است که خاندان امامت ناچار بودند ولادت خاتم الاوصیا علیه السلام را حتی از عمویش پوشیده نگه دارند. در دوران غیبت، زندگی آن جناب مخفیانه و غریبانه است؛ به هنگام ظهور نیز به تنهایی و در غربت به مسجد الحرام خواهند آمد.

اللهم عجل لولیک الفرج

اعجاز قرآن (2) روی ادامه ی متن کلیک کنید